ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಜಾತಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಉಗಮ, ಬೆಳವಣಿಗೆ ಮತ್ತು ಜಾತಿ ವಿನಾಶದ ದಾರಿಗಳು

– ಧರ್ಮೇಶ್

ಮಾನವ ಸಮಾಜದ ವಿಕಾಸವನ್ನು ಗಮನಿಸಿದಾಗ, ಚರಿತ್ರೆಯು ಸ್ಥಿರವಾಗಿಲ್ಲದೆ ನಿರಂತರ ವರ್ಗ ಸಂಘರ್ಷಗಳ ಮೂಲಕವೇ ಸ್ಥಿತ್ಯಂತರಗೊಂಡಿರುವುದು ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಕಾರ್ಲ್ ಮಾರ್ಕ್ಸ್ ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿದಂತೆ, ಇಡೀ ಮಾನವ ಸಮಾಜದ ಇತಿಹಾಸವು ವರ್ಗ ಹೋರಾಟದ ಇತಿಹಾಸವಾಗಿದೆ. ಸಮಾಜವು ಆದಿಮ ಸಮತಾವಾದಿ ಹಂತದಿಂದ ಗುಲಾಮಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗೆ, ಅಲ್ಲಿಂದ ಪಾಳೆಗಾರಿ (ಫ್ಯೂಡಲಿಸಂ) ಮತ್ತು ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಬಂಡವಾಳಶಾಹಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಾಗಿ ಬದಲಾವಣೆಗೊಂಡಿದೆ. ಭಾರತೀಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ, “ಇಲ್ಲಿ ವರ್ಗಗಳಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಜಾತಿಗಳಿವೆ” ಎಂದು ವಾದಿಸುವ ಬುದ್ಧಿಜೀವಿಗಳ ನಡೆ ವೈಜ್ಞಾನಿಕವಾಗಿಲ್ಲ. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ, ಭಾರತದ ಜಾತಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಆರ್ಥಿಕ ಶೋಷಣೆಯನ್ನು ಗಟ್ಟಿಗೊಳಿಸಲು ಮತ್ತು ಉತ್ಪಾದನಾ ಸಾಧನಗಳನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಲು ರೂಪಿಸಲಾದ ಒಂದು ವಿಶಿಷ್ಟ ವರ್ಗ ರಚನೆಯಾಗಿದೆ.

 ಜಾತಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಚಾರಿತ್ರಿಕ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಮತ್ತು ವರ್ಗ ಸಂಘರ್ಷ

ಈ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆಯಲ್ಲಿ ‘ತಳಹದಿ’ (Base Structure) ಮತ್ತು ‘ಮೇಲ್ರಚನೆ’ (Superstructure) ನಡುವಿನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಅನಿವಾರ್ಯ. ಉತ್ಪಾದನಾ ಶಕ್ತಿಗಳು ಮತ್ತು ಉತ್ಪಾದನಾ ಸಂಬಂಧಗಳ ನಡುವಿನ ತಿಕ್ಕಾಟವು ಹೊಸ ಸಮಾಜದ ಉಗಮಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ. ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಭೂಮಿ ಮತ್ತು ಆಸ್ತಿಯ ಒಡೆತನವನ್ನು ಕೆಲವು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಗುಂಪುಗಳ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಜಾತಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಒಂದು ಆರ್ಥಿಕ ಸಾಧನವಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗಿದೆ. ಈ ವರ್ಗ ಸಂಘರ್ಷದ ಮೂಲವನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳದೆ ವರ್ಣಾಶ್ರಮ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಸಂಕೀರ್ಣತೆಯನ್ನು ಬಿಡಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ.

ಸಿಂಧೂ ನಾಗರಿಕತೆಯಿಂದ ಆರ್ಯರ ವಲಸೆಯವರೆಗೆ: ವರ್ಗದಿಂದ ವರ್ಣಕ್ಕೆ ಸ್ಥಿತ್ಯಂತರ

ಭಾರತದ ಸಾಮಾಜಿಕ ರಚನೆಯು ಕ್ರಿ.ಪೂ. 2500ರ ಸಿಂಧೂ ನದಿ ನಾಗರಿಕತೆಯ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ವರ್ಗಾಧಾರಿತವಾಗಿತ್ತು. ಹರಪ್ಪ ಮತ್ತು ಮೊಹೆಂಜೋದಾರೋದಂತಹ ನಗರಗಳಲ್ಲಿ ಆಡಳಿತಗಾರರು ಮತ್ತು ದುಡಿಯುವ ವರ್ಗಗಳ ನಡುವೆ ಸ್ಪಷ್ಟ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಿತ್ತಾದರೂ, ಅಲ್ಲಿ ನಂತರದ ಕಾಲದ ‘ಜನ್ಮಜಾತ ವರ್ಣ’ಗಳಿರಲಿಲ್ಲ. ಕ್ರಿ.ಪೂ. 1500ರ ಸುಮಾರಿಗೆ ಮಧ್ಯ ಏಷ್ಯಾದಿಂದ ಆರ್ಯರು ಭಾರತಕ್ಕೆ ವಲಸೆ ಬಂದಾಗ, ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳಿಗಾಗಿ ನಡೆದ ಸಂಘರ್ಷವು ಸಾಮಾಜಿಕ ಪಲ್ಲಟಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು.
ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಆರ್ಯ ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ಪೌರೋಹಿತ್ಯದ ‘ಬ್ರಾಹ್ಮಣ’ ಮತ್ತು ರಕ್ಷಣೆಯ ‘ಕ್ಷತ್ರಿಯ’ ಎಂಬ ಎರಡು ವರ್ಗಗಳು ಮಾತ್ರವಿದ್ದವು. ಕೃಷಿ ಮತ್ತು ವ್ಯಾಪಾರ ವಿಸ್ತರಿಸಿದಂತೆ ‘ವೈಶ್ಯ’ ವರ್ಣವು ಸೇರ್ಪಡೆಗೊಂಡಿತು. ಯುದ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ಸೋತ ಸ್ಥಳೀಯರನ್ನು ಮತ್ತು ಗುಲಾಮರಾದವರನ್ನು ‘ಶೂದ್ರ’ ವರ್ಣಕ್ಕೆ ತಳ್ಳಲಾಯಿತು. ಇಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖವಾದ ಬದಲಾವಣೆಯೆಂದರೆ, ಇದು ಕೇವಲ ‘ಶ್ರಮ ವಿಭಜನೆ’ಯಾಗಿ (Division of Labor) ಉಳಿಯದೆ, ‘ಶ್ರಮಿಕರ ವಿಭಜನೆ’ಯಾಗಿ (Division of Laborers) ರೂಪಾಂತರಗೊಂಡಿತು. ಈ ವಿಭಜನೆಯು ಶೋಷಿತ ಸಮುದಾಯಗಳು ಒಂದಾಗಿ ಹೋರಾಡುವುದನ್ನು ತಡೆಯಲು ಹೂಡಿದ ಚಾರಿತ್ರಿಕ ತಂತ್ರವಾಗಿತ್ತು.

ಧಾರ್ಮಿಕ ಚೌಕಟ್ಟು ಮತ್ತು ಅಸ್ಪೃಶ್ಯತೆಯ ಉಗಮ

ಜಾತಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಧಾರ್ಮಿಕ ಮಾನ್ಯತೆ ಪಡೆದಾಗ ಅದು ಒಂದು “ಅಲಿಖಿತ ಸಂವಿಧಾನ”ವಾಗಿ ಬದಲಾಯಿತು. ಋಗ್ವೇದದ ಪುರುಷಸೂಕ್ತ, ಮನುಸ್ಮೃತಿ ಮತ್ತು ಭಗವದ್ಗೀತೆಯು ಚಾತುರ್ವರ್ಣ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ದೈವದತ್ತವೆಂದು ಕಾನೂನುಬದ್ಧಗೊಳಿಸಿದವು. ‘ಸಧರ್ಮ’ದ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ವೃತ್ತಿಯನ್ನು ಅವನ ಹುಟ್ಟಿನೊಂದಿಗೆ ಬಂಧಿಸಲಾಯಿತು. ಇದು ಕೇವಲ ಧಾರ್ಮಿಕ ಆಚರಣೆಯಾಗಿರದೆ, ಭೂಮಿ ಮತ್ತು ಸಂಪತ್ತಿನ ಒಡೆತನವನ್ನು ಮೇಲ್ವರ್ಗಗಳಲ್ಲೇ ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಆರ್ಥಿಕ ಸಂಚಾಗಿತ್ತು.

ಬ್ರಾಹ್ಮಣಶಾಹಿ ಪ್ರಾಬಲ್ಯ ಮತ್ತು ಅಸ್ಪೃಶ್ಯತೆ:

ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ‘ಸುವರ್ಣ ಯುಗ’ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಗುಪ್ತರ ಕಾಲವು (ಕ್ರಿ.ಶ. 4-5ನೇ ಶತಮಾನ) ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಶಾಹಿ ಪ್ರಾಬಲ್ಯದ ಉಚ್ಛ್ರಾಯ ಸ್ಥಿತಿಯಾಗಿತ್ತು. ಈ ಕಾಲಘಟ್ಟದಲ್ಲೇ ಸ್ಮೃತಿಗಳ ಮೂಲಕ ಜಾತಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಬಿಗಿಗೊಳಿಸಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ಅಸ್ಪೃಶ್ಯತೆಯು ಭಾರತೀಯ ಸಮಾಜದ ಅವಿಭಾಜ್ಯ ಅಂಗವಾಗಿ ಜಾರಿಗೆ ಬಂತು. ನಾಲ್ಕು ವರ್ಣಗಳಿಗೂ ಹೊರಗಿದ್ದವರನ್ನು ‘ಅಂತ್ಯಜರು’ ಅಥವಾ ‘ಅತಿ ಶೂದ್ರರು’ ಎಂದು ಕರೆದು, ಅವರಿಗೆ ಆಸ್ತಿ ಹಕ್ಕು ಮತ್ತು ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸುವ ಮೂಲಕ ಅವರನ್ನು ಕೇವಲ ಕೂಲಿಕಾರರನ್ನಾಗಿ ಇರಿಸಲಾಯಿತು.

ಅಂಬೇಡ್ಕರ್ ಅವರ ದೃಷ್ಟಿಕೋನ ಮತ್ತು ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದ ಕನಸು

ಡಾ. ಬಿ.ಆರ್. ಅಂಬೇಡ್ಕರ್ ಅವರು ಜಾತಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದ ವಿಫಲತೆಗೆ ಪ್ರಮುಖ ಕಾರಣವೆಂದು ಗುರುತಿಸಿದರು. ಅವರ ‘ಜಾತಿ ವಿನಾಶ’ (Annihilation of Caste) ಕೃತಿಯು ಜಾತಿಯನ್ನು ಕಾರ್ಮಿಕರ ನಡುವಿನ ಕಂದಕವೆಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಅಂಬೇಡ್ಕರ್ ಅವರ ಪ್ರಕಾರ, ರಾಜಕೀಯದಲ್ಲಿ ‘ಒಬ್ಬ ವ್ಯಕ್ತಿ, ಒಂದು ಮತ’ ಎಂಬ ತತ್ವವಿದ್ದರೂ, ಸಾಮಾಜಿಕ ಮತ್ತು ಆರ್ಥಿಕ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ‘ಒಬ್ಬ ವ್ಯಕ್ತಿ, ಒಂದು ಮೌಲ್ಯ’ ಜಾರಿಗೆ ಬಾರದಿದ್ದರೆ ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವವು ಕೇವಲ ಹಸಿಯಾದ ಗೋಡೆಯ ಮೇಲೆ ಕಟ್ಟಿದ ಕಟ್ಟಡದಂತಾಗುತ್ತದೆ.

ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮದ ಚೌಕಟ್ಟಿನೊಳಗೆ ಶ್ರೇಣೀಕೃತ ಅಸಮಾನತೆಯನ್ನು ಹೋಗಲಾಡಿಸುವುದು ಅಸಾಧ್ಯವೆಂದು ಮನಗಂಡ ಅಂಬೇಡ್ಕರ್ ಅವರು ಬೌದ್ಧ ಧರ್ಮವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದರು. ಜಾತಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ವ್ಯಕ್ತಿಯ ವೃತ್ತಿ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವನ್ನು ಕಿತ್ತುಕೊಳ್ಳುವುದಲ್ಲದೆ, ಶ್ರಮಜೀವಿಗಳ ನಡುವೆ ಐಕ್ಯತೆ ಮೂಡದಂತೆ ತಡೆಯುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಅವರ ಪ್ರಬಲ ವಾದವಾಗಿತ್ತು.

ಸಮಕಾಲೀನ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಜಾತಿ: ವರ್ಗ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯೊಳಗಿನ ಸಂಕೀರ್ಣತೆ

ಇಂದಿನ ಭಾರತದಲ್ಲಿ “ವರ್ಗ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯೊಳಗೆ ಜಾತಿ ಇದೆ ಮತ್ತು ಜಾತಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯೊಳಗೆ ವರ್ಗವಿದೆ.” ಜಾತಿಯು ಇಂದು ಕೇವಲ ಸಾಮಾಜಿಕ ಸ್ತರವಾಗಿ ಉಳಿಯದೆ ‘ಐಡೆಂಟಿಟಿ ರಾಜಕಾರಣ’ ಮತ್ತು ಬಂಡವಾಳದೊಂದಿಗೆ ಬೆರೆತುಹೋಗಿದೆ.

ನವ-ಪಾಳೆಗಾರಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆ (Neo-feudalism):

ಇಂದಿನ ಚುನಾವಣೆಗಳಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಜಾತಿ ಸಾಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಅದರೊಂದಿಗೆ ಬೃಹತ್ ಬಂಡವಾಳವೂ ಬೇಕು. ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ಸಕಲೇಶಪುರದಂತಹ ಮೀಸಲು ಕ್ಷೇತ್ರಗಳನ್ನೇ ಗಮನಿಸಿದರೆ, ಅಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯ ದಲಿತರಿಗೆ ಅವಕಾಶವಿಲ್ಲ; ಕೇವಲ ‘ಬಂಡವಾಳಶಾಹಿ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಇರುವ ದಲಿತರು’ ಮಾತ್ರ ಚುನಾವಣೆಯಲ್ಲಿ ಗೆಲ್ಲಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತಿದೆ. ಅತ್ತ, ಭೂಮಿಯ ಒಡೆತನವು ಹಳೆಯ ಪಾಳೆಗಾರಿ ರೂಪದಿಂದ ಬದಲಾಗಿ ಅದಾನಿ (Adani), ಬ್ಲ್ಯಾಕ್‌ರಾಕ್ (BlackRock) ಮತ್ತು ಬ್ಲ್ಯಾಕ್‌ಸ್ಟೋನ್ (Blackstone) ನಂತಹ ಕಾರ್ಪೊರೇಟ್ ಕಂಪನಿಗಳ ಕೈ ಸೇರುತ್ತಿದೆ. ಇದನ್ನು ನಾವು ‘ನವ-ಪಾಳೆಗಾರಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆ’ ಎಂದು ಕರೆಯಬಹುದು. ಮೀಸಲಾತಿಯು ಶೋಷಿತರಿಗೆ ಸಿಗುವ ಒಂದು ಸಣ್ಣ ಸಾಂತ್ವನವೇ ಹೊರತು ಜಾತಿ ವಿನಾಶಕ್ಕೆ ಅಂತಿಮ ಮಾರ್ಗವಲ್ಲ. ಖಾಸಗಿ ವಲಯದಲ್ಲಿ ಮೀಸಲಾತಿಯ ಅನಿವಾರ್ಯತೆ ಇಂದು ಹಿಂದೆಂದಿಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ.

ಜಾತಿ ವಿನಾಶದ ಹಾದಿ: ಕ್ರಾಂತಿಕಾರಕ ಬದಲಾವಣೆಗಳು ಮತ್ತು ಮುಂದಿನ ಕ್ರಮಗಳು

ಜಾತಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ನಿರ್ಮೂಲನೆಗೆ ಕೇವಲ ಮೇಲ್ಪದರದ ಸುಧಾರಣೆಗಳು ಸಾಲದು; ಸಮಾಜದ ತಳಹದಿಯಲ್ಲೇ (Base Structure) ಬದಲಾವಣೆ ತರುವ ಅಗತ್ಯವಿದೆ. ಭೂಸುಧಾರಣೆ ಮತ್ತು ಸಂಪತ್ತಿನ ಹಂಚಿಕೆ:
ಜಾತಿಯ ಮೂಲ ಇರುವುದು ಭೂಮಿಯ ಒಡೆತನದಲ್ಲಿ. ಆದ್ದರಿಂದ, ಕ್ರಾಂತಿಕಾರಕ ಭೂಸುಧಾರಣೆ ಮತ್ತು ಸಂಪತ್ತಿನ ಸಮಾನ ಹಂಚಿಕೆ ಆಗಲೇಬೇಕು. ನೈಜ ಜಾತ್ಯತೀತ ಪ್ರಭುತ್ವ: ಪ್ರಭುತ್ವವು ಧಾರ್ಮಿಕ ಆಚರಣೆಗಳಿಂದ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ದೂರವಿರಬೇಕು. ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿಗಳು ರಾಮಮಂದಿರ ಉದ್ಘಾಟಿಸುವುದು ಅಥವಾ ಸಂಸತ್ತಿನಲ್ಲಿ ‘ಸೆಂಗೋಲ್’ (Sengol) ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸುವುದು ಪಾಳೆಗಾರಿ ಮನಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಜೀವಂತವಾಗಿರಿಸುವ ಕ್ರಮಗಳಾಗಿವೆ. ಸರ್ಕಾರವು ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಶಿಕ್ಷಣಕ್ಕೆ ಮಾತ್ರ ಒತ್ತು ನೀಡಬೇಕು.

ಅಂತರ್ಜಾತಿ ವಿವಾಹ ಮತ್ತು ಆರ್ಥಿಕ ಭದ್ರತೆ:

ಕೇವಲ ಭಾವನಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಅಂತರ್ಜಾತಿ ವಿವಾಹಗಳು ನಡೆದರೆ ಸಾಲದು; ಅವು ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಲು ದಂಪತಿಗಳಿಗೆ ಆರ್ಥಿಕ ಭದ್ರತೆ ಮತ್ತು ಆಸ್ತಿ ಹಕ್ಕು ಸಿಗುವಂತಾಗಬೇಕು. ಆಸ್ತಿಯ ಪ್ರಶ್ನೆಯೇ ಅನೇಕ ಅಂತರ್ಜಾತಿ ವಿವಾಹಗಳ ವಿಫಲತೆಗೆ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ.

ಹೊಸ ಪ್ರಜ್ಞೆಯ ಉದಯ:

ಸಾವಿರಾರು ವರ್ಷಗಳ ಚಾರಿತ್ರಿಕ ವೇಗವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಜಾತಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಅಳಿಸಲು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಮತ್ತು ಆರ್ಥಿಕ ಕ್ರಾಂತಿ ಅನಿವಾರ್ಯ. ಭೂಮಿ, ಶಿಕ್ಷಣ ಮತ್ತು ಅಧಿಕಾರದಲ್ಲಿ ಸಮಾನ ಪಾಲು ದೊರೆತಾಗ ಮಾತ್ರ ‘ಹೊಸ ಪ್ರಜ್ಞೆಯ ಮನುಷ್ಯ’ ಉದಯಿಸಲು ಸಾಧ್ಯ. ಜಾತಿ ವಿನಾಶವು ಒಂದು ಸುದೀರ್ಘ ಹೋರಾಟವಾಗಿದೆ. ರಾಜಕೀಯ ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವವು ಸಾಮಾಜಿಕ ಮತ್ತು ಆರ್ಥಿಕ ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವವಾಗಿ ಪರಿವರ್ತನೆಯಾದಾಗ ಮಾತ್ರ ನಿಜವಾದ ‘ಜನರ ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವ’ ಸ್ಥಾಪನೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಶ್ರಮಿಕರ ವಿಭಜನೆಯನ್ನು ಕೊನೆಗಾಣಿಸಿ, ಉತ್ಪಾದನಾ ಸಂಬಂಧಗಳಲ್ಲಿ ಕ್ರಾಂತಿಕಾರಕ ಬದಲಾವಣೆ ತರುವುದು ನಮ್ಮ ಮುಂದಿರುವ ಏಕೈಕ ದಾರಿಯಾಗಿದೆ.