“ಬಾಹುಬಲಿ ಮೂರ್ತಿಯನ್ನು ಕೆತ್ತುವಾಗ ಕೇವಲ ದೈಹಿಕ ಆಕಾರ ಮತ್ತು ಗಾತ್ರಕ್ಕೆ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆ ನೀಡುವುದು ಅಪ್ರತಿಮ ಶಿಲ್ಪಿ “ಅರಿಷ್ಟನೇಮಿ” ಯವರ ಗುರಿಯಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಅದನ್ನೂ ಮೀರಿದ ವಿಶಿಷ್ಟ ಕಲ್ಪನೆ ಅವರದಾಗಿತ್ತು.ಬದಲಿಗೆ, ಜೈನ ಧರ್ಮದ ಮೂಲ ತತ್ವಗಳಾದ ‘ವೈರಾಗ್ಯ’ ಮತ್ತು ‘ಅಹಿಂಸೆ’ಯನ್ನು ಮೂರ್ತಿಯ ಮುಖಭಾವದಲ್ಲಿ ಜೀವಂತಗೊಳಿಸುವುದು ಅವರ ಮುಖ್ಯ ಆಶಯವಾಗಿತ್ತು.
ಮೂರ್ತಿಯ ಮಂದಸ್ಮಿತ ವದನ, ಪ್ರಶಾಂತ ಕಣ್ಣುಗಳು, ದೃಢವಾದ ತಪೋಭಂಗಿಯಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುವ ದೃಢ ಕಾಯ ಮತ್ತು ಶರೀರವನ್ನು ಆವರಿಸಿಕೊಂಡಿರುವ ಮಾಧವಿ ಲತೆಗಳ ಕಲ್ಪನೆಯು ಅರಿಷ್ಟನೇಮಿಯವರ ಅಪ್ರತಿಮ ಪ್ರತಿಭೆಗೆ ಹಿಡಿದ ಕನ್ನಡಿಯಾಗಿದೆ. ಅತ್ಯಂತ ಆಶ್ಚರ್ಯಕರ ಸಂಗತಿಯೆಂದರೆ, ಯಾವುದೇ ಬಾಹ್ಯ ಆಧಾರವಿಲ್ಲದೆ, ಸೊಂಟದಿಂದ ಮೇಲ್ಭಾಗವು ಮುಕ್ತವಾಗಿ ಆಕಾಶದತ್ತ ಜಿಗಿದಂತೆ ನಿಂತಿರುವ ಈ ಬೃಹತ್ ವಿಗ್ರಹದ ವಿನ್ಯಾಸವು ಒಂದು ಅದ್ಭುತ. ಆಧುನಿಕ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದ ನೆರವಿಲ್ಲದ ಆ ಕಾಲದ ಈ ಶಿಲ್ಪ ತಾಂತ್ರಿಕತೆಯು, ಇಂದಿಗೂ ಜಗತ್ತಿನ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಎಂಜಿನಿಯರ್‌ಗಳನ್ನು ಮೂಗಿನ ಮೇಲೆ ಬೆರಳಿಡುವಂತೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ.
ಗಂಗ ವಂಶದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ರಾಜ 4ನೇ ರಾಚಮಲ್ಲ ಆಳುತ್ತಿದ್ದ ಕಾಲ ಅದು. ಜೈನ ಸ್ಥಳಪುರಾಣಗಳ ಪ್ರಕಾರ ಆಗ ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿಯಾಗಿದ್ದ ಚಾವುಂಡರಾಯನವರಿಗೆ ಆದ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಪ್ರೇರಣೆಯ ಫಲವಾಗಿ ವಿಂಧ್ಯಗಿರಿ ಬೆಟ್ಟದ ಮೇಲಿದ್ದ ಬೃಹತ್ ಕಲ್ಲು ಬಂಡೆಯಲ್ಲಿ ಭಗವಾನ್ ಬಾಹುಬಲಿ ಮೂರ್ತಿಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲು ಉದ್ದೇಶಿಸಲಾಯಿತು. ಈ ಮಹತ್ತರವಾದ ಕಲಾ ಯೋಜನೆಯ ಸಂಪೂರ್ಣ ಉಸ್ತುವಾರಿ ಮತ್ತು ಕೆತ್ತನೆಯ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯನ್ನು ಒಪ್ಪಿಸಿದ್ದು ಆ ಕಾಲದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಶಿಲ್ಪಕಲಾ ವಿಶಾರದರಾಗಿದ್ದ “ಅರಿಷ್ಟನೇಮಿ” ಅವರಿಗೆ.
ಯಾವುದೇ ಆಧುನಿಕ ಯಂತ್ರೋಪಕರಣಗಳಿಲ್ಲದ ಆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ, ಕೇವಲ ಮೂರು ವರ್ಷಗಳ ತೀವ್ರ ಕೆತ್ತನೆ ಹಾಗೂ ಅದಕ್ಕೆ ಪೂರಕವಾದ ಸುಮಾರು ಒಂದು ದಶಕದ ಕಠಿಣ ಪರಿಶ್ರಮದಿಂದ ಇಂತಹ ಜಗತ್ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಸ್ಮಾರಕ ಸೃಷ್ಟಿಯಾಯಿತು. ಈ ಭವ್ಯ ಮೂರ್ತಿಯ ಕೆತ್ತನೆ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಮುಗಿಸಲು ಒಟ್ಟು 12 ವರ್ಷಗಳ ಸುದೀರ್ಘ ಅವಧಿ ಬೇಕಾಯಿತು ಎಂದು ಜೈನ ಸ್ಥಳಪುರಾಣಗಳು ಮತ್ತು ಇತಿಹಾಸದ ಮೌಖಿಕ ಪರಂಪರೆಗಳು ದಾಖಲಿಸಿವೆ.
ಮೂರ್ತಿಯ ನಿರ್ಮಾಣಕ್ಕೆ ಕೇವಲ ಕೆತ್ತನೆಯಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲದೆ, ಬೆಟ್ಟದ ತುದಿಯಲ್ಲಿ ಸಾವಿರ ಟನ್ ನಷ್ಟು ತೂಕ ಇದ್ದ ಬೃಹತ್ ಬಂಡೆಯನ್ನು ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಿ ಮೂರ್ತಿ ನಿರ್ಮಾಣಕ್ಕೆ ನೀಲನಕ್ಷೆ ತಯಾರಿಸುವುದು, ಇಡೀ ವಿಂಧ್ಯಗಿರಿ ಬೆಟ್ಟದ ಸುತ್ತಲೂ ಮರದ ಅಟ್ಟಣಿಗೆಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುವುದು, ನೂರಾರು ಕಾರ್ಮಿಕರನ್ನು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪನೆಯ ಪೂರ್ವ ಸಿದ್ಧತೆಗಳನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದು – ಈ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗಳಿಗೆ ದೀರ್ಘ ಸಮಯ ಬೇಕಾಯಿತು.
ಹೀಗಾಗಿ, ಯೋಜನೆಯ ಆರಂಭದಿಂದ ಕೊನೆಯ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪನೆಯವರೆಗಿನ ಒಟ್ಟು ಯೋಜನಾ ಅವಧಿಯನ್ನು 12 ವರ್ಷಗಳು ಎಂದು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕವಾಗಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಬಾಹುಬಲಿ ಮೂರ್ತಿಯ ಪಾದದ ಬಳಿ ಕನ್ನಡ, ತಮಿಳು ಮತ್ತು ಮರಾಠಿ ಭಾಷೆಗಳಲ್ಲಿ ಇರುವ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಶಾಸನವು “ಶ್ರೀ ಚಾವುಂಡರಾಜಂ ಮಾಡಿಸಿದಂ” ಎಂದು ದಾತನ ಹೆಸರನ್ನು ಮಾತ್ರ ಉಲ್ಲೇಖಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅವರ ಹೆಸರನ್ನಷ್ಟೇ ಶಾಲಾ ಪಠ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತೇವೆ.
ಆದರೆ ಈ ಬೃಹತ್ ಏಕಶಿಲಾ ಮೂರ್ತಿಯನ್ನು ಕೆತ್ತಲು ದುಡಿದ ಶಿಲ್ಪಿಗಳ ಅಥವಾ ಕೆಲಸಗಾರರ ನಿಖರವಾದ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಅಧಿಕೃತ ದಾಖಲೆಗಳು ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೂ ಲಭ್ಯವಿಲ್ಲ.
ಪ್ರಾಚೀನ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಶಿಲ್ಪಿಗಳು ತಮ್ಮ ಹೆಸರನ್ನು ಕಲ್ಲಿನ ಶಾಸನಗಳಲ್ಲಿ ಕೆತ್ತಿಕೊಳ್ಳುವ ಪದ್ಧತಿ ವಿರಳವಾಗಿದ್ದರಿಂದ, ಅರಿಷ್ಟನೇಮಿ ಅವರ ಹೆಸರು ಶಾಸನಗಳಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಜೈನ ಧಾರ್ಮಿಕ ಸಾಹಿತ್ಯ ಮತ್ತು ಮೌಖಿಕ ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ದಾಖಲಾಗಿ ಉಳಿಯಿತು.ಆಧುನಿಕ ಸಂಶೋಧಕರು ಮತ್ತು ಕಲಾ ಇತಿಹಾಸಕಾರರು ಈ ಎಲ್ಲಾ ಆಧಾರಗಳನ್ನು ಕ್ರೋಢೀಕರಿಸಿ, ಅರಿಷ್ಟನೇಮಿ ಅವರೇ ಗಂಗರ ಕಾಲದ ಈ ಶಿಲ್ಪಕಲೆಯ ಪ್ರಧಾನ ರೂವಾರಿ ಎಂಬುದನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ.
ಹತ್ತಾರು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ನಡೆದ ಈ ಮಹಾ ಕಾರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಧಾನ ಶಿಲ್ಪಿ ಅರಿಷ್ಟನೇಮಿ ಅವರ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ನೂರಾರು ನುರಿತ ಕಲ್ಲು ಕೆತ್ತನೆಗಾರರು ಮತ್ತು ಸಹಸ್ರಾರು ಕಾರ್ಮಿಕರು ದುಡಿದಿರಬಹುದು ಎಂದು ಅಂದಾಜಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಇಂದಿಗೂ ಶ್ರವಣಬೆಳಗೊಳದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪನಾ ದಿನದ ಪೂಜೆಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರತಿ 12 ವರ್ಷಗಳಿಗೊಮ್ಮೆ ಜರುಗುವ ಜಗತ್ಪ್ರಸಿದ್ಧ ‘ಮಹಾಮಸ್ತಕಾಭಿಷೇಕ’ದ ಧಾರ್ಮಿಕ ವಿಧಿಗಳ ವೇಳೆ ಚಾವುಂಡರಾಯನ ಜೊತೆಗೆ ಮಹಾಶಿಲ್ಪಿ ಅರಿಷ್ಟನೇಮಿ ಅವರ ಹೆಸರನ್ನೂ ಸ್ಮರಿಸಿ ಗೌರವ ಸಲ್ಲಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅರಿಷ್ಟನೇಮಿ ಎನ್ನುವುದು ಕೇವಲ ಒಬ್ಬ ಶಿಲ್ಪಿಯ ಹೆಸರಲ್ಲ, ಅದು ಭಾರತೀಯ ಕಲೆ ಮತ್ತು ಶ್ರಮ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಸುವರ್ಣ ಸಂಕೇತವಾಗಿದೆ.
